Prisc. part. 45, 1-3 tit. - 51, 13-52, 5
451-3 tit.Prisciani Grammatici
partitiones duodecim versuum
Aeneidos principalium
4-8‛Arma virumque cano Troiae qui primus ab oris’
5Versus genere uniformis, specie dactylicus, compositione simplex,
nec similis pedibus, depositione terminalis in disyllabum, qui
dividitur in caesuras per cola quidem in novem, per commata vero
in duas, semiquinariam et semiseptenariam, per pedes in quinque.
9-4610Quid est genere uniformis? Quia generalia metra novem sunt, id
10est dactylicum, anapaesticum, iambicum, trochaicum, choriambicum,
paeonicum, ionicum a maiore, ionicum a minore, antispasticum;
et sunt in quibusdam generibus diversae species versuum, ut
choriambicum asclepiadeum ex spondeo et duobus choriambis et
pyrrichio, choriambicum glyconium ex spondeo choriambo et
15pyrrichio. Similiter alia huius generis plura inveniuntur metra, ut
etiam illud Horatianum
‘Lydia dic per omnes’,
quod habet choriambum et bacchium; dactylicum vero uniforme
est. Quid est specie dactylicus? Quia legitimos pedes dactylos
accipit et spondeos qui in dactylos resolvuntur ratione temporum.
Quid est compositione simplex? Quia sunt versus ex diversis
generibus metrorum compositi, quales invenis apud
45, 5Horatium et alios lyricos mixtos ex dactylis et iambis, ut est apud
Flaccum
‘scribere versiculos amore percussus gravi’
(est enim penthemimeris heroica cum dimetro iambico); heroicus
vero simplex est compositione, id est a pedibus unius speciei
10componitur.
10-4710Quid est nec similis pedibus? Quia licet vel dactylos
vel spondeos ponere. Quid ||est depositione terminalis in disyllabum?
Catalecticos dicunt quibus deest in fine aliquid, acatalectos,
quibus nihil deest; heroicus autem qui legitimos habet
dactylos, qui trisyllabi sunt, ideo in disyllabum vult desinere et
15minuit in fine unam syllabam, ne sit impedimento sequenti versui
quin celeriter incipiat. Praeterea dicuntur hypercatalecti, quibus
abundat una vel duae syllabae, ut novenarium pindaricum, quod,
cum sit dimetrum iambicum, habet tamen unam syllabam plus in
fine: Horatius
20‘silvae laborantes geluque’.
Brachycatalecti quoque dicuntur in iambicis et similibus quibus
deest una vel duae syllabae, ut est senarium iambicum colobon, ut
Horatius
‘mea renidet in domo lacunar’.
25Per cola divisio separat integras partes orationis, per pedes
vero secundum metri rationem et per commata similiter. Commata
autem sunt tria, tertia trochaica semiquinaria et semiseptenaria;
quarta enim bucolica magis passio est sicut hemiepes et quarta
trochaica et quae inveniuntur per singulos pedes. Caesurae vero
cursum et rithmum leviorem solent facere et necesse est vel unam
vel duas caesuras in versu inveniri; nam tres rarissime possunt in
46, 5eodem versu esse. Nam si semiquinariam habet, trochaicam habere
raro potest, nisi quando monosyllaba intersit dictio, ut
‘munera clara dedit dat et idem debita patri’.
et e contrario, si tertiam trochaicam habet, semiquinariam habere
raro potest. Per pedes in quinque dividitur hic versus caesuras quia
10sex pedes quinque habent interruptiones.
10-4810Quot figurarum est heroicus
versus? Triginta et duarum. Quomodo? Quia quinque dactylos
vel spondeos habentes unius sunt figurae; similiter quattuor
vero dactylos et unum spondeum habentes quinque faciunt figuras,
et e contrario ex quattuor spondeis et uno dactylo quinque figurarum
15est. Unus enim inter quattuor mutans loca quinque facit
figuras. Sic et duo spondei inter tres dactylos et duo dactyli inter
tres spondeos mutantes loca denas faciunt figuras. Habemus igitur
tres modos et primus singulas figuras habet ex quinque similibus:
pone igitur duas figuras; secundus, qui ex quattuor et uno, quinas:
20pone et hic decem figuras; tertius modus est ex duobus et tribus
diversis commutatis in quo denae inveniuntur figurae: adde etiam
viginti. Omnes igitur sunt triginta et duae figurae. Et ut scias aliam
rationem numeri figurarum in omni metro computa quot pedes
accipiunt singula loca et|| multiplica numerum pedum quos accipiunt
25singula loca priora et numerum pedum quos accipiunt loca sequentia.
Ut in heroico primus locus accipit duos pedes, hoc est dactylum
et spondeum, similiter secundus duos: bis duo quattuor. Tertius
similiter duos: bis quattuor octo. Quartus quoque duos: bis octo
sedecim. Et quintus duos: bis sedecim triginta et duo. Et in iambico
similiter primus locus accipit quinque pedes, secundus tres: ter
quinque quindecim; tertius quoque quinque: quinquies quindecim
septuaginta et quinque; quartus tres: ter septuaginta et quinque,
ducenti viginti et quinque; quintus quinque: quinquies ducenti
47, 5viginti et quinque, mille centum viginti quinque. Sic in omni metro,
in quo diversorum pedum sunt eadem loca capacia, ut in anapaestico
et trochaico, hac ratione figuras potes invenire. Nam in illis
metris in quibus singula loca fixos habent pedes, id est singulos,
unius sunt figurae, ut in asclepiadeo ac sapphico endecasyllabo et
10similibus.
4811-19‛Arma virumque cano Troiae qui primus ab oris’.
Scande Versum. ‘Armavi rumqueca noTroi aequi primusab oris’.
Quot habet figuras? Decem. Quare? Quia constat ex tribus dactylis
et duobus spondeis. Quot caesuras habet? Semiquinariam et semiseptenariam.
15Quomodo semiquinariam? ‘Arma virumque cano’. Et
semiseptenariam? ‘Arma virumque cano Troiae’. Quot partes orationis
habet iste versus? Novem. Quot nomina? Sex, ‘arma, virum,
Troiae, qui, primus, oris’. Quot verba? Unum, ‘cano’. Quot praepositiones?
Unam, ‘ab’. Quot coniunctiones? Unam, ‘-que’.
20-491920‘Arma’ quae pars orationis? Nomen. Quale? Appellativum.
Cuius est speciei? Generalis. Cuius generis? Neutri. Quare? Quia
omnia quae in plurali numero in ‘‑a’ desinunt sine dubio neutri
generis sunt. Cur singulare eius in ‘‑usu’ non est? Quia multas et
varias res hoc nomen significat. ‘Arma’ enim dicuntur instrumenta
non solum bellica sed etiam omnia ut Virgilius de agrestibus in
48, 5primo georgicon
‘dicendum duris quae sint agrestibus arma’.
Nautarum quoque instrumenta et pistorum arma dicuntur; Virgilius
in quinto Aeneidos
‛colligere arma iubet validisque incumbere remis’.
10Idem in primo||
‘Cerealiaque arma
expediunt’.
Cum igitur sit homonymon, quod quidam univocum dicunt, et
varias res significet, singulae earum habent sua nomina, ut ‘scutum,
15galea, lorica, hasta, gladius’ et cetera. Non igitur opus est in hoc
nomine singularis numerus cum semper in plurali significatione
ponatur. Potest autem et differentiae causa huius singulare taceri,
ne ‘ab armo, artu corporis’, obliqui eius casus proferri existimentur,
‘hic armus huius armi’.
19-5017Cuius est figurae? Simplicis. Fac ab eo
20compositum. ‘Armiger, armipotens, semermis, inermis’ et ‘inermus’.
Cuius est casus in hoc loco? Accusativi. Unde hoc certum est? A
structura, id est ordinatione et coniunctione sequentium; ‘cano’
enim verbum accusativo iungitur, ergo si quando invenias talem
ordinationem pone loco neutri masculinum vel femininum, quorum
accusativi non sunt similes nominativis, et manifestatur tibi
casus ut in hoc versu ‘cano virum’ dixit; similiter ‘cano illam rem’
49, 5dicimus, ex quibus neutra quoque sine dubio potes intellegere
secundum quem casum proferuntur tam in singulari quam in plurali
numero. Nec solum tamen in neutro genere, in quo nominativus
et accusativus et vocativus similes sunt sed etiam in aliis generibus,
si quos invenias similes casus et dubites secundum quem positi
10sunt, eandem structuram compone cum illis qui non sunt similes, et
solvis tibi dubitationem; ut puta si dicas ‘oratoribus utor magistris’
et dubites utrum dativus an ablativus sit casus, non solum quod
utor verbum semper ablativo coniungitur hoc possis agnoscere, sed
etiam si secundum singularem numerum hanc eandem ordines
15orationem dicendo ‘oratore magistro utor’. Omnia enim in ‘‑e’ terminantia
ablativum masculina vel feminina nulli alteri eum casum
similem habent.
17-5112Quotae est declinationis ‘arma’? Secundae. Quare?
Quia genetivum ‘armorum’ facit. Omnia autem neutra pluralia ‘‑a’
finalem nominativi in ‘‑o’ convertunt et addita ‘‑rum’ faciunt genetivum
20si sint secundae declinationis. Illud quoque possumus dicere, quod
alterius declinationis nominativus in ‘‑ma’ desinens in plurali numero
non invenitur nisi secundae ut ‘prima primorum, summa summorum’.
Fac derivativum ab eo. ‘Armarium, armamentum, armamentarium,
armillae’, quae nunc ‘brachialia’ vocant; sic Cicero in quarto de
25re publica: ‘armentum’ et ab eo ‘armentarius’. Dic verbum denominativum:
‘armo armas armat’. Unde certum est quando verbum a
nomine et quando nomen a verbo nascitur? Ex ipsa significatione
et natura rerum. Nam non possumus dicere|| ‘armo’ nisi prius sint
‘arma’, quibus armemus aliquem. [nec ‘auro auras’ nec ‘subaero subaeras’
unde Persius
‘subaerato mendosum tinniat auro’,
50, 5nisi prius sit ‘aurum’ et ‘ferrum’] Contra autem a verbo nascitur quod
non potest esse in aliquo, nisi prius actus verbi in eo intellegatur,
ut, si dicas ‘lector’, intellego eum prius legere et sic ei id nomen do.
Ergo ‘armo’, sicut diximus, verbum est denominativum quod a
nomine nascitur, ‘lector’ autem nomen verbale. Dic passivum eius.
10‘Armor’. Declina. ‘Armor armaris armatur’ et cetera. Dic participia
activa. ‘Armans armaturus’. Passiva. ‘Armatus’ et ‘armandus’. Fac nomen
verbale a participio praeteriti temporis. ‘Armator’ et ‘armatrix’.
13-525Cur? Quia omnia participia praeteriti temporis ‘‑us’ in ‘‑or’ convertentia
faciunt nomen verbale in omni coniugatione masculinum ex quo
15iterum ‘‑or’ in ‘‑rix’ mutantes facimus femininum, nisi ‘euphonia’, id est
sonus, prohibeat, quod evenit in illis quae in ‘‑sor’ desinunt, ut
‘pransor, cursor, tonsor’. Nemo enim dicit ‘pransrix, cursrix, tonsrix’
propter asperitatem pronuntiationis. Unde et Terentius ‘tonstrina’
dixit euphoniae causa addens contra regulam ‘‑t‑’. Sicut enim a ‘doctore
20doctrina’ consonantes eas habuit quas suum primitivum, sic
debuit etiam ‘tonstrina’ absque ‘‑t‑’ esse nisi sonoritas coegisset. ‘Defenstrix’
quoque Cicero in Timaeo protulit addita ‘‑t‑’. Fac alia derivativa
ab eodem supra dicto participio. ‘Armatio armatura’ quae rem
ipsam significant. Et sciendum quod plerumque nomina rerum
25eandem habent participiis praeteriti temporis terminationem, declinatione
tamen differunt. Nam nomina quartae sunt, participia
vero secundae, ut ‘iudicatus’ ‘ὁ κριθείς’ secundae est, ‘huius iudicati,
iudicatus’ vero ‘ἡ κρίσις’ ‘huius iudicatus; monitus’ ‘ὁ ὑπομνησθείς’
‘huius moniti, monitus’ ‘ἡ ὑπόμνησις’ ‘huius monitus; lectus’ ‘ὁ
ἀναγνωσθείς’ ‘huius lecti, lectus’ ‘ἡ ἀνάγνωσις’ ‘huius lectus; aditus’
51, 5‘ὁ προσελευθείς’ ‘huius aditi, aditus’ ‘ἡ προσέλευσις’ ‘huius aditus’.
Critical apparatus
Prisciani Grammatici partitiones duodecim versuum Aeneidos principalium] incipit tractatus...////// Aeneidos principalium E; incipiunt tractatus domni...super duodecim principales versus Eneydum V; Pristiani grammatici pratitiones versuum duodecim Aeneidos principalium T; Prisciani grammatici liber duodecim primis versibus duodecim librorum aeneidorum incipit C; Liber Prisciani viri eruditissimi ad pueros de arte ex duodecim primis versibus librorum Aeneidorum A; incipiunt libelli duodecim Prisciani grammatici de duodecim versibus Virgilii ad pueros L; Prisciani gramatici particiones versuum duodecim aeneidos principalium. prisciani viri dissertissimi opus quoddam ad pueros de primis versibus virgilii G; incipit tractatus Prisciani grammatici de duodecim versibus Aeneida principalibus Bdisyllabum] dissillabum E T A Csemiseptenariam] semiseptinariam V E B Cmaiore] minore V E Cminore] maiore V E Casclepiadeum] asclipiadeum V Eut etiam illud Horatianum ‘Lydia dic per omnes’, quod habet choriambum et bacchium] om. A L; bachium V Bdactylos] dactilicos B Gdactylos] dactilo A Linvenis] invenies B Gdactylis et iambis] dactilo et iambo A Lamore] a maiore A Lpenthemimeris] penthimemeris E B; pentimemeris T Aid est a pedibus unius speciei componitur] om. A Ldisyllabum] dissyllabum V Tacatalectos] acatalecticos A B C G L Tversui] verbo A L GPraeterea dicuntur hypercatalecti, quibus abundat una vel duae syllabae, ut novenarium pindaricum, quod, cum sit dimetrum iambicum, habet tamen unam syllabam plus in fine: Horatius ‘silvae laborantes geluque’. Brachycatalecti quoque dicuntur in iambicis et similibus quibus deest una vel duae syllabae, ut est senarium iambicum colobon, ut Horatius ‘mea renidet in domo lacunar’] om. A L; hypercatalectici B T C; brachicatalectici B T C; colofon B T; om. V E C; domu V Ccola] colas A Lseparat] reparat A Ltertia] om. add. T1 T Gsemiseptenaria] semiseptinaria V Esicut] et T Lhemiepes et quarta trochaica] semipes A L G; semipes ////// T Lfacere] perficere T A L Grarissime possunt] numquam possunt L Graro] non A Lnisi quando monosyllaba intersit dictio, ut ‘munera clara dedit dat et idem debita patri’] om. E B add. T1 T C; om. A Ltertiam] om. A Lraro] non A Ldividitur hic versus caesuras] om. A Lvel spondeos] om. A Lvero] om. T add. A1 A L GSic et duo spondei inter tres dactylos et duo dactyli inter tres spondeos mutantes loca denas faciunt figuras] om. A Lquinas] quinque corr. A1 A Lscias] et V Caccipiunt] accipiant A Let] ad V A L GEt] xv V Biambico] iambo V T L Gquinquies] quinque T Lducenti] ducenta V B T Cet] om. T add. A1 A Lducenti] ducenta V B T Cet] om. T A LSic] et T Get] vel ex a decasyllabo et in A L‛Arma virumque cano Troiae qui primus ab oris’] om. A LQuot] quas V Bhabet] duas quas A Lsemiseptenariam] semiseptinariam V B Asemiquinariam] om. T A LEt semiseptenariam] om. T A Liste versus] om. add. A1 A LNovem] ostende arma virum que cano troiae qui primus ab oris T A LSex] quae B CQuot praepositiones? Unam, ‘ab’. Quot coniunctiones? Unam, ‘-que’] quae coniunctionem ab praepositionem A Lorationis] est T A Lest] om. T LCuius] om. V add. A1 AQuare] cur neutri T A Lin plurali numero in ‘‑a’ desinunt] in a desinunt in plurali numero A Lgeneris sunt] sunt generis A Lres] et plures V B Comnia] omnium fere artium T om. artium A fere artium add. L1 Lde agrestibus] om. A Lprimo] libro B Cdicendum] om. add. A1 A add. L1 Lsint] sunt T A Linstrumenta et pistorum] et pistorum instrumenta A Lin quinto Aeneidos ‛colligere arma iubet validisque incumbere remis’. Idem in primo|| ‘Cerealiaque arma expediunt’] in primo libro cerealiaque arma expediunt idem in quinto colligere arma iubet A L; om. V T; om. V B T C; aeneidos B CCum igitur sit homonymon] om. A Lunivocum] vel omonimon A Let] quia A Lsignificet] significat A Llorica, hasta, gladius’ et cetera] om. V T A Lin] om. V B Csingularis numerus] singulari numero V B CPotest autem et differentiae causa huius singulare taceri, ne ‘ab armo, artu corporis’, obliqui eius casus proferri existimentur, ‘hic armus huius armi’] om. add. A1 om. obliqui A L; oc V Bsemermis] om. T A L; semiermis V CA] ab A Linvenias] invenis B Tet] om. A Lsimiles] similis corr. V1 V A Lsunt] est A Lsi quos invenias] in quibus invenies B C; invenies V Tdubites] dubitas A Lsecundum] om. V Ceandem] eosdem secundum T A Lsolvis] solvisti B C T; solves A Let dubites utrum dativus an ablativus sit casus] om. add. A1 A et dubitas utrum dativus ablativus sit oratoribus et magistris add. L1 Lutor] om. add. A1 A add. L1 Lin] om. V Tmasculina vel feminina] om. A add. L1 L‘armorum’] horum corr. A1 A corr. L1 Lalterius] aliae T A Linvenitur] invenias A Lderivativum] dirivativum V Barmamentarium] armentarium A Larmillae’, quae nunc ‘brachialia’ vocant; sic Cicero in quarto de re publica] om. A L; praetura B Cdenominativum] ab eo denominativum add. A1 A LUnde] id T A Lquando] om. T A Lnec unde Persius ‘subaerato mendosum tinniat auro’, nisi prius sit ‘aurum’ et ‘ferrum] om. add. A1 A add. L1 sed om. mendosum et scribit vel ferrum L; om. V Tautem] haec V B Cnascitur] nomen T Aintellegatur] intelligatur B Tverbale] verbiale B C A L‘Armor’. Declina] om. A Larmaris] vel amare B Cet cetera] om. A Let] om. A Lverbale] verbiale B C T Lparticipio] fit A Let] om. T A Lconvertentia] convertunt et T A Lverbale] verbiale B C A Ltonsor] om. add. A1 A add. L1 Let] om. A Lsuum] verbum T suum A1 A add. L1 Lquoque] om. add. A1 A Lnomina] quaedam T A Lhabent] cum T cum add. A1 A cum add. L1 Lparticipiis] participii V B C Tdeclinatione tamen differunt] defe//runt autem declinatione A; differunt autem declinatione Lut ‘iudicatus’ ‘ὁ κριθείς’ secundae est, ‘huius iudicati, iudicatus’ vero ‘ἡ κρίσις’ ‘huius iudicatus; monitus’ ‘ὁ ὑπομνησθείς’ ‘huius moniti, monitus’ ‘ἡ ὑπόμνησις’ ‘huius monitus; lectus’ ‘ὁ ἀναγνωσθείς’ ‘huius lecti, lectus’ ‘ἡ ἀνάγνωσις’ ‘huius lectus; aditus’ ‘ὁ προσελευθείς’ ‘huius aditi, aditus’ ‘ἡ προσέλευσις’ ‘huius aditus’] ut iudicatus huius iudicatus ut iudicatus iudicati monitus huius monitus monitus huius moniti lectus huius lectus et lectus huius lecti auditus huius auditus et auditus huius auditi A; ut iudicatus huius iudicatus iudicatus iudicati monitus huius monitus monitus huius moniti lectus huius lectus et lectus huius lecti auditus huius auditus et auditus huius auditi L; ο υπομνειοθης V C; κριθηις T L; δναρνοσθις V C; προσελευθείς B C
Linguistic layer
Quotation layer
Hor. carm. 1, 8, 1
Verg. georg. 1, 160Verg. Aen. 5, 15Verg. Aen. 1, 177-8
Ter. Phorm. 89Cic. Tim. 4