Prisc. part. 124, 11-20 - 128, 16-24
12411-20Compositum autem ab ‘uti’, ‘utinam’, adverbium est optandi ut diximus.
Praeterea ‘utique’ pro videlicet adfirmandi est adverbium.
Quem habet accentum? ‘Ut’ et ‘uti’ et ‘utinam’ praepositiva gravantur
per omnes syllabas, subiunctiva autem generalem accentum servant.
15Sciendum tamen quod ‘ut’ quoque invenitur pro optativo
adverbio ut Terentius in Phormione
‘ut illum di deaeque omnes perdant’.
Cum ‘vel’ quoque compositum tam ‘ut’ quam ‘uti’ similitudinis adverbium
faciunt ‘velut’ et ‘veluti’ ut Virgilius
20‘ac veluti magno in populo’.
21-12522‘Infractos’ quae pars orationis? Participium. Quid est participium?
Pars orationis partem capiens nominis partem verbi. Cuius
est generis? Masculini, casus accusativi, temporis praeteriti significationis
passivae. Cuius est formae? Perfectae numeri pluralis
25figurae compositae ex duobus integris. Et nota quod inveniuntur
saepe participia ex verbis quae non ex duobus integris componuntur,
integra in utraque parte inventa; ut ‘infringor’ ex integro est et
corrupto, tamen ‘infractus’ ex duobus integris fit. Ideoque possumus
non a verbis ea declinata accipere sed magis a sese composita.
Similiter ‘impingo impactus, contingo contactus’. Similiter ‘perficio
perfeci, deficio defeci, conficio confeci’. Nec mirum in verbis vel
participiis hoc inveniri cum etiam in nominibus possunt huiuscemodi
124, 5compositiones esse; ut idem tam masculinum quam neutrum
ex duobus corruptis, eiusdem vero ex integro et corrupto et ||
contrario ‘alteruter’ ex duobus integris, ‘alterutrius’ ex corrupto et
integro. Declina activum. Indicativo ‘infringo infringebam infregi
infregeram infringam’; imperativo ‘infringe infringat infringamus
10infringite infringant’, futuro ‘infringito tu infringito ille infringitote
infringant’ vel ‘infringunto’, optativo ‘utinam infringerem infregissem
infringam’, subiunctivo ‘cum infringam infringerem infregerim infregissem
infregero’, infinito ‘infringere infregisse infractum ire’ vel
‘infracturum esse’. Gerundia vel participialia ‘infringendi infringendo
15infringendum infractum infractu’. Participia veniunt ab activo
praesentis ‘infringens’ futuri ‘infracturus’. Declina passivum. ‘Infringor
infringebar infractus sunt’ vel ‘fui infractus eram’ vel ‘fueram
infringar’, imperativo praesenti ‘infringere infringatur infringamur
infringimini infringantur’, futuro ‘infringitor tu infringitor ille infringiminor
20infringantur’, optativo ‘utinam infringerer infractus essem’
vel ‘fuissem infringar’, subiunctivo ‘cum infringar infringerer
infractus sim’ vel ‘fuerim infractus essem’ vel ‘fuissem infractus ero’
vel ‘fuero’, infinito ‘infringi infractum esse’ vel ‘fuisse infractum iri’.
23-12613Nomen verbale ‘infractor’ femininum ‘infractrix’ ipsa res ‘infractio
infractus’ et ‘infractura’. Ostendimus etiam saepe quod participia
25activa futuri temporis feminina etiam pre ipsa re accipiuntur, ut
‘pictura, usura, natura, iunctura’: sic etiam ‘fractura’. Rarissime in ‘‑or’
rerum nomina inveniuntur ex quibus magis verba nascuntur non
ex verbis nomina ut a ‘labor’ ‘laboro’, ‘color’ ‘coloro’, ‘amor’ ‘amo’, ‘honor’
‘honoro’. Dic alia composita. ‘Confringo, perfringo, defringo, suffringo,
effringo’. Cur ‘frange’ ‘fregi’ facit? In ‘‑go’ desinentia ‘‑r‑’ antecedente
si sint simplicia praeteritum in ‘‑si’ faciunt, ut ‘mergo mersi, spargo
sparsi’, alia vero in ‘‑xi’, ut ‘pingo pinxi, tingo tinxi, rego rexi’: unde ex
125, 5eo composita ‘pergo perrexi, surgo surrexi’ exceptis ‘lego legi’ et ex
eo compositis quando eandem significationem servant, ut ‘relego
relegi, perlege perlegi’; mutata autem significatione in ‘‑xi’, ut ‘diligo
dilexi, intellego intellexi, neglego neglexi’. Excipitur similiter ‘frango
fregi, pango pegi’ vel ‘pepigi’ ex quo ‘impingo impegi’; excipitur etiam
10‘tango tetigi’ et ‘pungo pupugi’ vel ‘punxi’ et ‘ago egi’ et ex eis compositis.
Cur ‘infractus’? Quia omnia in ‘‑gi’ vel ‘‑xi’ praeteritum perfectum
facientia per ‘‑ctus’ faciunt participium: ‘legi lectus, dixi dictus, tetigi
tactus, sanxi sanctus’. Exipiuntur ‘flexi flexus, fluxi fluxus’.
14-12721‘Adverso’ quae pars orationis? Nomen hic quia caret tempore
15unde licet etiam comparativum eius facere ‘adversior’ et superlativum||
‘adversissimus’. Quale est hoc nomen? Appellativum. Cuius
speciei? Adiectivae qualitatis est et mobile et derivativum a participio,
id est participiale. Fac ab eo aliud derivativum. ‘Adversarius
adversaria adversarium’. Declina verbum. ‘Adverto advertis advertit’
20et cetera. Dic eius frequentativum. ‘Adversor adversaris’ quod ab
activo factum est deponens quamvis ‘adverto’ et ‘advertor’ aliam
significationem habeant. Scis autem quod omnia frequentativa primae
sunt coniugationis et plerumque a participio praeteriti solent
fieri, ‘versus verso, adversus, adversor adversaris’ exceptis in ‘‑go’ vel
25in ‘‑sco’ desinentibus. Illa enim a praesenti faciunt frequentativa, ut
‘ago agito’ et ‘lego legito’ et ‘scisco sciscito’ et ‘nosco noscito’. ‘Video’ enim
‘visis’ et ‘lacesso lacessis’ et ‘arcesso arcessis’ non primae sed tertiae
coniugationis inveniuntur. Frequentativa primae sunt coniugationis
et inchoativa tertiae, meditativa quartae. Dic compositum aliud
ab eo quod est ‘verto’. ‘Adverto, converto, everto, subverto, animadverto,
praeverto, reverto’ (paene cum omnibus praepositionibus indubitabilibus
invenitur) ‘circumverto, anteverto’. Et notandum quod
126, 5adverbia quoque inveniuntur non solum obliquis casibus nominum
masculinorum vel femininorum sed etiam ipsi nominativo similia
ut ‘adversus’, quod quidam, quia accusativo coniungitur, magis
praepositionem existimaverunt. ‘Versus’ quoque suppositum localibus
nominibus adverbium esse invenitur, ut ‘Italiam versus, Galliam
10versus, Hispaniam versus, Siciliam versus, Graeciam versus’. Sallustius
tamen etiam praepositionem ei anteposuit in Catilinario ‘in
Galliam versus’; ‘exadversum’ quoque compositum ut Terentius in
Phormione
‘exadversum tonstrina erat quaedam’.
15A ‘deverto’ fit derivativum ‘deverticulum’: Terentius
‘postquam ad ipsum veni deverticulum’.
‘Deversorium’ quoque dicitur locus in quo devertimus. ‘Versus’ quoque
litterarum ordinatio inde dicitur vel quod vertimus stilum a
fine ad initium [vel ab initio ad finem] vel quod antiqui a dextera
20parte in sinistram et a sinistra in dexteram scribebant. ‘Vertigo’
quoque et ‘vertex’ a ‘verto’ verbo fiunt et ‘Vertumnus’ deus et ‘Verticordia’
[compositum] dea.
22-12815‘Marte’ quae pars orationis? Nomen. Quale? Proprium. Cuius
speciei? Primitivae. Fac ab eo derivativum. ‘Martius Martia Martium’;
etiam solemus et ‘Martiaticus Martiatica Martiaticum’ dicere,
25unde stipendia militum || ‘Martiatica’ dicuntur. Inde derivatur etiam
‘Mavors’ ex quo ‘Mavortius’. Dicitur tamen ‘Maspiter’ quasi ‘Martis’
pater quomodo ‘Diespiter’ hoc est diei pater Iuppiter. ‘Hic’ et ‘haec
Martialis’ et ‘hoc Martiale’: potest tamen et proprium esse ‘Martialis’.
Quid interest inter proprium ‘Martialis’ et appellativum? Quod, si
proprium sit, masculinum est et ablativum in ‘‑e’ terminat, si autem
127, 5appellativum sit, commune est et ablativum in ‘‑i’ terminat quomodo
‘Iuvenalis Felix’. Cur ‘Mars Martis’? Quia in ‘‑ls’ vel ‘‑ns’ vel ‘‑rs’ desinentia
interposita ‘‑ti‑’ faciunt genetivum, ut ‘puls pultis, ars artis, mons montis’,
exceptis differentiae causa ‘frons’, quando folium significat,
‘frondis’ (‘frons’ enim capitis ‘frontis’) et ‘lens’, quando pullos pediculorum
10significat, ‘lendis’, quando autem significat legumen ‘lens
lentis’. Praeterea ‘glans glandis’ cuius quidam nominativum et genetivum
similem esse voluerunt. ‘Libripens’ quoque, quia a ‘pendo’
verbo componitur, consonantem verbi servavit ‘libripendis’. Praeterea
a ‘corde’ composita ‘‑d‑’ habent in genetivo secundum genetivum
15simplicis, ‘concors concordis, discors discordis, vecors vecordis’.
12816-24‘Latinos’ quae pars orationis? Nomen. Quale? Derivativum generis
masculini numeri singularis figurae simplicis. Cuius speciei?
Derivativae, potest tamen esse et proprium regis soceri Aeneae et
gentile a ‘Latio Latinus’ et possessivum ‘Latinus’ ager. ‘Latium’ autem
20vel a ‘latendo’ vel a ‘latitudine’ est nominatum. A ‘Latino’ ‘latinitas’,
a ‘Latio’ derivatur etiam ‘Latius’ et ‘Latiaris’. Fac compositum. ‘Latinigena’,
quomodo ‘Troiugena, Graiugena’, sed in ‘‑eis’ geminatio ‘‑i‑’ mutavit
sequentem ‘‑i‑’ in ‘‑u‑’ alternitatis causa pro ‘Troiigena’ et ‘Graiigena’
‘Troiugena’ et ‘Graiugena’ faciens.
Critical apparatus
Praeterea] et Tpro] etiam V B C Dperdant] perdunt V B C DVirgilius] in primo aeneidos B T C Lmagno in populo] cum sepe cohorta est seditio T C Lorationis] est T Lpartem] et C Lest generis] generis est T Linveniuntur] inveniantur T La verbis] adverbis V Bvel] et T C Lnominibus] pronominibus et T et nominibus add. C1 C Lcontrario] e T Lactivum] om. V D; verbum TIndicativo] indicativum V B D; modo T Limperativo] praesenti B C Lfuturo] om. V Dinfringant’ vel] om. B T C Lutinam] om. V Dparticipialia] participalia V B T C L Dpassivum] eius B T C L‘Infringor infringebar infractus sunt’ vel ‘fui infractus eram’ vel ‘fueram infringar’, imperativo praesenti ‘infringere infringatur infringamur infringimini infringantur’, futuro ‘infringitor tu infringitor ille infringiminor infringantur’, optativo ‘utinam infringerer infractus essem’ vel ‘fuissem infringar’, subiunctivo ‘cum infringar infringerer infractus sim’ vel ‘fuerim infractus essem’ vel ‘fuissem infractus ero’ vel ‘fuero’, infinito ‘infringi infractum esse’ vel ‘fuisse infractum iri’] om. V add. D1 Dverbale] verbiale V B C L D‘infractor’] masculinum B T C Linfractio] infringori V; infringor D; et B T C Letiam] enim V B T La ‘labor’] labor a V D; labor B T C L‘color’] a V Det] om. T Deandem] eam V B T C LExcipitur] excipiuntur B T C Lcompositis] composita B T L‘‑xi’] in B C D‘‑ctus’] cus T Dlegi] ut B T C Lorationis] est T Lhic] nomen est V C D; est Tmobile] est V B T C L Dparticipiale] est V B C L Dadvertit] om. V Dadversaris] vel adversare adversatur B T C Lab activo] abiectivo V B Thabeant] habent V B C corr. L1 L Dconiugationis] declinationis V corr. D1 D versu] om. C versus versor add. L1 Ladversaris] vel adversare adversatur T L; adversare adversatur Ca] om. V B Dsciscito] sciscitor B C L‘Video’] viso B T C L‘visis’] visus V Dtertiae] et B T C Lcompositum aliud] composita alia B T C LAdverto] averto C corr. L1 Lreverto] om. V Dinvenitur] inveniuntur Tsolum] ex V B T C Lversus] Hispaniam codd.tonstrina] tronstrina B TA ‘deverto’] adverto V B; a verto C Ldevertimus] devertimur V C Lin sinistram et a sinistra in dexteram] om. B Ddea] id est Torationis] est T LMartia Martium’; etiam solemus et] et est et B C; et est V; et martia est et T; et martia est et mar Lquasi ‘Martis’ pater] om. B T C L; maspater V; marspater Det ‘hoc Martiale’: potest tamen et proprium esse ‘Martialis’] om. B TMartis] facit T Lin] omnia Tars artis, mons montis] mons montis ars artis B T Cpediculorum] pediclorum V D; peduculorum T C Lservavit] servabit V B D‘corde’] cor B T C Lorationis] est T Ltamen esse] esse tamen T C LLatio] latium C L‘Latino’] latinis T L‘Latio’] latium B C Lsequentem] sequens Tfaciens] Prisciani grammatici explicit ratio enaeidos libri xii versuum primorum V; Prisciani grammatici explicit tractatio enaeidos libri xii versuum primorum D; documentum Prisciani grammatici in primum versum duodecimi libri aeneidos finit C; Explicuit scribi quantum potui ac renovari L
Linguistic layer
infringode nomine: casus: accusativus/causativus
de nomine: figurae: composita: ex duobus integris
de nomine: genera: masculinum
de nomine: pluralis
de partibus or.: participium
de verbo: tempora: praeteritum perfectum
de verbo: vox: passiva
language: Latin
morphology: case: accusative
morphology: gender: masculine
morphology: voice: passive
morphology: verbal adj. and nouns: participle
syntax: part of speech: adjective
infringode nomine: figurae: composita: ex integro et corrupto
language: Latin
infractorde nomine: genera: masculinum
de nomine: species: verbale
language: Latin
morphology: derivation: deverbative
morphology: gender: masculine
infractorde nomine: genera: femininum
de nomine: species: verbale
language: Latin
morphology: derivation: deverbative
morphology: gender: feminine
adversusde nomine: appellativum
de nomine: species: participiale
de partibus or.: nomen
language: Latin
syntax: part of speech: noun
adversusde nomine: species: comparativum
language: Latin
morphology: gradation: comparative
adversusde nomine: species: superlativum
language: Latin
morphology: gradation: superlative
adversariusde nomine: genera: masculinum
de nomine: species: derivativa
language: Latin
morphology: derivation: denominative
morphology: gender: masculine
adversariusde nomine: genera: femininum
de nomine: species: derivativa
language: Latin
morphology: derivation: denominative
morphology: gender: feminine
adversariusde nomine: genera: neutrum
de nomine: species: derivativa
language: Latin
morphology: derivation: denominative
morphology: gender: neuter
Marsde nomine: proprium
de partibus or.: nomen
language: Latin
syntax: part of speech: noun
latinusde nomine: figurae: simplex
de nomine: genera: masculinum
de nomine: singularis
de nomine: species: derivativa
de partibus or.: nomen
language: Latin
morphology: derivation: denominative
morphology: gender: masculine
morphology: number: singular
syntax: part of speech: noun
de nomine: figurae: composita: ex duobus integris
de nomine: genera: masculinum
de nomine: pluralis
de partibus or.: participium
de verbo: tempora: praeteritum perfectum
de verbo: vox: passiva
language: Latin
morphology: case: accusative
morphology: gender: masculine
morphology: voice: passive
morphology: verbal adj. and nouns: participle
syntax: part of speech: adjective
infringode nomine: figurae: composita: ex integro et corrupto
language: Latin
infractorde nomine: genera: masculinum
de nomine: species: verbale
language: Latin
morphology: derivation: deverbative
morphology: gender: masculine
infractorde nomine: genera: femininum
de nomine: species: verbale
language: Latin
morphology: derivation: deverbative
morphology: gender: feminine
adversusde nomine: appellativum
de nomine: species: participiale
de partibus or.: nomen
language: Latin
syntax: part of speech: noun
adversusde nomine: species: comparativum
language: Latin
morphology: gradation: comparative
adversusde nomine: species: superlativum
language: Latin
morphology: gradation: superlative
adversariusde nomine: genera: masculinum
de nomine: species: derivativa
language: Latin
morphology: derivation: denominative
morphology: gender: masculine
adversariusde nomine: genera: femininum
de nomine: species: derivativa
language: Latin
morphology: derivation: denominative
morphology: gender: feminine
adversariusde nomine: genera: neutrum
de nomine: species: derivativa
language: Latin
morphology: derivation: denominative
morphology: gender: neuter
Marsde nomine: proprium
de partibus or.: nomen
language: Latin
syntax: part of speech: noun
latinusde nomine: figurae: simplex
de nomine: genera: masculinum
de nomine: singularis
de nomine: species: derivativa
de partibus or.: nomen
language: Latin
morphology: derivation: denominative
morphology: gender: masculine
morphology: number: singular
syntax: part of speech: noun
Quotation layer
Verg. Aen. 1, 148