Ps. Prob. nom. 17-21 - 64, 19-20
‘Pater familias’ an ‘pater familiae’? ‘Pater familias’ ab antiquis
dicebatur ‹…› secutus est et Messala. Sed Sisenna scriptor
historiarum primus mutasse dicitur ‘pater familiae’ dicendo. Melius
20enim genetivo nomen compositum respondet, ‘pater familiae’, quam
accusativo, ‘pater familias’.
611 tit.[VALERI PROBI] DE NOMINE
2-16Nominativus finitur litteris tredecim: vocalibus quinque, id est
‘‑a, ‑e, ‑i, ‑o, ‑u’, ut ‘Sisenna, monile, sinapi, Cicero, veru’, semivocalibus sex,
id est ‘‑l, ‑m, ‑n, ‑r, ‑s, ‑x’, ‘consul, scamnum, flumen, Caesar, Livius, silex’, mutis
5duabus, id est ‘‑t’ et ‘‑c’, ut ‘caput, lac’; genetivus tribus, id est ‘‑s, ‑i, ‑e’, ut
‘Catonis, magistri, Musae’; dativus tribus, id est ‘‑I, ‑o, ‑e’, ut ‘agili, docto,
scholae’; accusativus quattuor, id est ‘‑m, ‑s, ‑t, ‑e’, ut ‘hominem, funus, caput,
monile’; vocativus septem, ‘‑a, ‑e, ‑i, ‑m, ‑r, ‑x, ‑o’, ut ‘Musa, monile, Livi, scamnum,
Caesar, silex, Cato’, sed in generibus neutris similis est nominativo;
10ablativus terminatur vocalibus quinque, ut ‘ab hac schola, ab
hoc monile, ab hoc agili, ab hoc docto, ab hoc veru’, item ‘‑m, ‑s’ et ‘‑r’, ut
‘nequam, nugas, instar’. Quaecumque nomina nominativo singulari ‘‑i‑’
litteram habuerint ante ultimam syllabam, haec genetivo singulari
eandem duplicant, ut ‘hic Mercurius huius Mercurii, hic Vergilius
15huius Vergilii’; sic etiam in neutris, ut ‘hoc dolium, hoc folium, huius
dolii, huius ‹fo›lii [lilii]’ facit et cetera.
621-7Omnia nomina nominativo ‘‑or’ syllaba finita aut masculina
sunt, ut ‘honor’, aut feminina sunt, ut ‘arbor’, aut neutra, ut ‘aequor’, aut
communia, ut ‘melior’. Solum omnis generis invenitur ‘memor’, quod
potest adverbium facere ‘memoriter’. Ad nominativum casum verba
5accedunt ‘dicitur, fertur, nominatur’, ut ‘dicitur Cato se occidisse,
fertur Pompeius in litore Aegypti iacuisse, nominatur Augustus
inter quosdam’.
8-13Quaecumque nominativo casu ante ‘‑s’ litteram habuerint ‘‑u‑’ geminum,
generis sunt masculini, ut ‘servus, equus, arduus, corvus, cervus,
10torvus’. Sed ‘alvus’ sola geminatur, ut
‘curvam compagibus alvum’.
‘Veteria’ non dicuntur nominativo sed ‘vetera’, ut genetivo plurali
‘veterum’, non ‘veterium’ faciat.
14-6312Neutra nomina ‘‑us’ litteris finita nominativo genetivum in duas
15formas acuunt. Una est, quae ‘‑u‑’ litteram genetivo in ‘‑e‑’ transvertit et
‘‑ris’ adicit | syllabam, ut ‘vulnus vulneris, holus holeris’. Altera est, quae
similiter in ‘‑ris’ syllabam exit, sed ‘‑u‑’ in ‘‑o‑’ mutat ut ‘nemus nemoris,
[lepus leporis], pecus pecoris, pectus pectoris’; sed utraque syllaba
crescunt. Inveniuntur tamen duo nomina, quae ab hac ratione dissentiant,
20id est ‘pelagus’ et ‘vulgus’, quae apud poetas masculino genere
ponuntur, ea ratione, quod genetivo singulari in ‘‑i’ exeant et huius
‘pelagi, vulgi’ sicut ‘bulbi’ faciant nec syllaba crescant. Ideo autem ‘pelagus’
dissentire videtur, quia Graecum est. Nam ‘vulgus’, cum sit
Latinum, non debet inter neutra genera poni; melius enim inter
25masculina poneretur, quamquam Vergilius et masculino
‘spargere voces
in vulgum ambiguas’
et neutro dixerit
‘tum vulgus et omne‹m›
miscet agens telis nemora inter frondea turbam’,
neutro item genere
62, 5‘scinditur incertum studia in contraria vulgus’
et
‘saevit animis ignobile vulgus’.
Ad hoc ergo genus accusativum masculinum posuit, non neutrum;
nam si neutrum, illa utique ratione dixisset, quod nominibus neutris
10tres casus similes serviant et fecisset ‘vulgus’ non ‘vulgum’. Et Cornelius
Severus Rerum Romanarum libro I dixit:
‘pelagum pontumque moveri’.
6313-17‘Virus’ autem aptoton est. Quaecumque nomina neutra ‘‑us’ litteris
terminantur nominativo casu singulari, in genetivo ‘‑us’ amittunt
15et aut ‘‑o‑’ aut ‘‑e‑’ recipiunt et ‘‑ris’ syllaba adsumpta declinantur, ut ‘pecus
pecoris, nemus nemoris, vellus velleris’ † aut ‘‑is’ ut ‘viscus visceris,
cibus ciboris’ †.
63,18-646Omnia nomina pluralia ‘‑ia’ litteris nominativo finita genetivum
in ‘‑ium’ syllabam mittunt, ut ‘moenia, Hilaria, Compitalia, Vestalia,
20comitia; horum moenium, Hilarium, Compitalium’ et cetera. Sed Lucretius
metrum custodiens rationem regulae excessit, qui ait ‘anciliorum’
non ‘ancilium’. Inter haec ergo nomina sola distant ‘comitia’, quae
genetivo plurali missa in ‘‑um’ non vim nominis magis quam loci nomen
adsignant, ut ‘horum comitium’ et dativo vel ablativo ‘his comitibus’,
25quasi de propriis nominibus definiat dignitatem. Quapropter
hoc vim quandam nominibus secretionis videmur inferre in genetivo
plurali, ut ‘comitiorum’ non ‘comitium’ dicamus et ‘comitiis’ non ‘comitibus’.
Eodem modo ‘cibaria’ constant. Si ‘‑um’ syllaba genetivum
finiamus et faciamus ‘cibarium’, non ipsius nominis regulam sonumve
30complectimur magis quam alterius, quod est sordidum [et]; dativo
vero | et ablativo non sonat Latina finitio. Non enim possumus dicere
‘cibaribus’. Ergo genetivum ‘‑rum’ syllaba terminemus, id est ‘cibariorum’,
ut reliqua Latine claudantur. Item nomina neutra pluralia ‘‑a’
terminata littera casu nominativo, haec genetivo plurali ‘‑rum’ syllaba
0, 5terminantur, dativum et ablativum in ‘‑is’ syllabam mittunt, ut ‘arma,
castra, exta, sarmenta’ et similia.
647-18‘Sal’ quidam putant generis esse neutri, ut ‘mel, fel’. Quod si ita
est, in obliquis casibus analogia dissolvitur. Non enim geminata ‘‑l‑’
genetivo ‘huius sallis’ facit quomodo ‘mellis, fellis’. Quod si una ‘‑l‑’ refertur,
10non idem genetivo flectitur ‘salis’, sicut ‘mellis’ et ‘fellis’, sed ab ea
origine venit, ut significet ‘iocos’, et ideo ‘sales’ masculini generis est,
ut apud Lucilium:
‘ore salem expiavit amarum’
et apud Sallustium: ‘neque salem neque alia inritamenta gulae quaerebant’
15et apud Horatium Flaccum:
‘parochi quae debent ligna salemque’.
Flectitur ergo ut masculino genere possit esse sicuti ‘sol’; sed genetivo
casu ‘solis’ producitur, ‘salis’ corripitur.
19-20‘Pumex’ masculini generis est, ut Vergilius
20‘latebroso in pumice nidi’.
Critical apparatus
[VALERI PROBI] DE NOMINE] Incipit Valeri Probi de nomine Bconsul] ut fort. recte Keilquod] quia Bnominatur Augustus inter quosdam] exemplum omnino ineptum Passalacqua‘Veteria’] veteriora B om. del. Keilquamquam] quam Bet masculino Keil: masculino et Btelis nemora inter frondea turbam] telis n. s. f. t. Bvellus velleris, viscus visceris at i viscus cibus Eichenfeld–Endlicher; lac. statuit KeilInter haec ergo nomina sola distant ‘comitia’, quae genetivo plurali missa in ‘‑um’ non vim nominis magis quam loci nomen adsignant, ut ‘horum comitium’ et dativo vel ablativo ‘his comitibus’, quasi de propriis nominibus definiat dignitatem. Quapropter hoc vim quandam nominibus secretionis videmur inferre in genetivo plurali, ut ‘comitiorum’ non ‘comitium’ dicamus et ‘comitiis’ non ‘comitibus’] librarius primum scripserat: distare, deinde τὸ e in t mutavit, τὸ r corrigere neglexit Eichenfeld–Endlicher; loci depravati sensus in promptu est. Ad evitandam amphiboliam, genitivum pluralem vocis comitia rum syllaba terminabimus, si congregationem civium in foro designare volumus, ne si genitivo plurali dicamus comitium, pro nominativo singulari habeatur, et locum ubi comitia celebrantur designet, similiter formamus dativum et ablativum pluralem v. comitia is syllaba, ne confundatur cum dativo et ablativo comitibus a vocabulo comes. Male ergo v. comitia in regula superius allata pro exemplo ponitur, cum potius exceptionem a regula sistat Eichenfeld–Endlichermagis quam De Nonno: quam magis B om. del. Keil: sordidum et vile add. Eichenfeld–Endlicher coll. Non. p. 93, 9neutra] neutro Best] esse Bexpiavit B: expiravit Explan. in Don. GL IV 542, 12 Columna 1599, 179‘Pumex’] Pumex ~ 65, 6 corticis in tractatum de salis genere haec male inculcantur, sed in huiusmodi excerptis sine ratione digestis ordinem codicis tueri maluit Passalacqua
Quotation layer
Verg. Aen. 2, 51
Verg. Aen. 1, 149 saevit] saevitque
Verg. Aen. 2, 98-99Verg. Aen. 1, 190-191Verg. Aen. 2, 39Corn. Sev. carm. frg. 1
Sall. Iug. 89, 7Hor. sat. 1, 5, 46
Verg. Aen. 5, 214